Strona główna
Nadzór pedagogiczny
Dyrektorzy
Nauczyciel badacz
Rodzice
i uczniowie
JST
Kontakt
5. Szkoła lub placówka wspomaga rozwój uczniów, z uwzględnieniem ich indywidualnej sytuacji.
Charakterystyka wymagania:

W szkole lub placówce rozpoznaje się możliwości psychofizyczne i potrzeby rozwojowe, sposoby uczenia się oraz sytuację społeczną każdego ucznia. W szkole lub placówce prowadzi się indywidualizację procesu edukacji w odniesieniu do potrzeb uczniów.
Szkoła lub placówka pomaga przezwyciężyć trudności ucznia wynikające z jego sytuacji społecznej.
Zajęcia rozwijające zainteresowania i uzdolnienia, zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze i specjalistyczne organizowane dla uczniów wymagających szczególnego wsparcia w rozwoju lub pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zajęcia rewalidacyjne dla uczniów z niepełnosprawnością są odpowiednie do rozpoznanych potrzeb każdego ucznia.

Konceptualizacja badania - zobacz jak będzie badana Twoja szkoła w tym wymaganiu
Uzasadnienie istoty wymagania

Powszechnie uważa się, że kultura organizacyjna, w której kultywuje się duże oczekiwania wobec wszystkich, a nie tylko najzdolniejszych uczniów, służy procesowi uczenia się. Ten element pracy szkoły znajduje odzwierciedlenie w wymaganiu podkreślającym znaczenie działań mających na celu wspomaganie rozwoju uczniów uwzględniające ich indywidualną sytuację, wyrównywanie szans edukacyjnych i tworzenie wszystkim możliwości korzystania z osiągnięć rozwoju społecznego i gospodarczego. Idea wyrównywania szans po to, aby ludzie mogli osiągać ważne dla nich cele życiowe i cieszyć się równością uwarunkowań, co oznacza równość pod względem podstawowych warunków życia, to oczywiście zbyt trudne zadanie, aby mogła temu podołać tylko szkoła. Sytuacja nierówności jest skutkiem działań potężnych mechanizmów społecznych i to w społeczeństwie należy jej zapobiegać. Szkoła może jednak podejmować różnorodne, dostosowane do specyfiki i potrzeb środowiska, działania, zwłaszcza tam, gdzie istotne jest uwzględnienie sytuacji jednostek w działaniach, które bądź co bądź są projektowane i realizowane w celu pracy z grupą. Ważne jest swego rodzaju mentalne przygotowanie nauczycieli i innych osób, ponieważ nierówności społeczne decydują o poziomie życia całych społeczeństw – tam, gdzie są one mniejsze, żyje się lepiej. Spójność społeczna i solidarność w dużym stopniu decydują o możliwości rozwoju cywilizacyjnego.
Każdy uczeń/wychowanek to indywidualna osobowość o specyficznych zdolnościach, możliwościach psychofizycznych, preferencjach, potrzebach, które szkoła/placówka powinna rozpoznawać i uwzględniać przy podejmowaniu działań tak, aby zachować zasadę indywidualizacji procesu edukacji w odniesieniu do każdego ucznia. Proces uczenia się jest zdeterminowany nie tylko przez indywidualne możliwości i zdolności uczących się; nierzadko duży wpływ odgrywa tu sytuacja społeczna (rodzinna, środowiskowa) i poziom zaspokojenia różnorodnych potrzeb z kolejnych poziomów piramidy Maslowa (potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności, uznania, samorealizacji).
Szkoła/placówka powinna posiadać pełną świadomość czynników determinujących proces uczenia się, systematycznie diagnozować je u wszystkich swoich uczniów i wiedzę płynącą z tej diagnozy wykorzystywać w swojej pracy. W szkole , która właściwe rozumie wymaganie nietrudno dostrzec, że:

  • nauczyciele pracujący w poszczególnych oddziałach mają wiedzę na temat preferencji i możliwości edukacyjnych wszystkich swoich uczniów,
  • nauczyciele podczas wszystkich zajęć stosują różnorodne metody i formy pracy z uczniami, aby zaktywizować wszystkich uczących się,
  • nauczyciele pracują z uczniami nad rozwijaniem wszystkich typów inteligencji, nie faworyzują wybranych,
  • indywidualizacja pracy z uczniem uwzględnia jego preferencje sensoryczne i typ myślenia, a nie skupia się jedynie na „uzupełnianiu braków i zaległości” (jak to często określają sami nauczyciele),
  • nauczyciele doskonalą swoje umiejętności w zakresie różnicowania pracy z uczniem, stosownie do jego preferencji.

Wszystko to powinno zmierzać do zaspokojenia podstawowych potrzeb uczących się. W takiej szkole, organizując i realizując procesy edukacyjne:

  • stosuje się zasady higieny pracy umysłowej, zapewnia uczniom możliwość odpoczynku, daje szansę na aktywność fizyczną, zapewnia odpowiednią przestrzeń i świeże powietrze, umożliwia spokojne spożycie posiłku,
  • zapewnia się poczucie bezpieczeństwa, stabilności i pewnej przewidywalności,
  • zapewnia się potrzebę przynależności, akceptacji, przyjaźni, daje poczucie więzi, stwarza przyjazny klimat,
  • zapewnia się potrzebę uznania, prestiżu, tworzy klimat sprzyjający samodzielności myślenia i działania, daje poczucie sprawiedliwego nagradzania, zapewnia potrzebę niezależności,
  • zapewnia uczącym się potrzebę samorealizacji, daje się szansę rozwijania potencjału, zdolności, talentów, akceptuje i wspiera się ich kreatywność.
  • podejmuje się działania, wynikające z informacji na temat środowiska, w którym funkcjonuje uczeń:
    • służące zaspokajaniu potrzeb niższego rzędu w stosunku do uczniów, pochodzących z rodzin borykających się z różnorodnymi problemami społecznymi (pomoc materialna, bezpłatne posiłki, wyprawki),
    • w sytuacji łamania praw dziecka w środowisku rodzinnym,
    • pomoc specjalistyczną (pedagog, psycholog) uczniom o zdiagnozowanych problemach emocjonalnych (brak poczucia bezpieczeństwa rodzinnego, akceptacji, uznania),
    • analizując i oceniając osiągnięcia uczniów, nauczyciele uwzględniają warunki środowiskowe determinujące proces uczenia się (brak snu, pożywienia, poczucia bezpieczeństwa, własnego miejsca do nauki).

Niezmiernie ważna jest tutaj kwestia współpracy szkoły z innymi podmiotami odpowiedzialnymi za wspomaganie rozwoju dzieci i młodzieży. Tak współpraca powinna być celowa, a przede wszystkim adekwatna do rozpoznanych potrzeb i sytuacji społecznej uczniów. Mogą to być instytucje rozwijające zainteresowania i pasje uczniów (biblioteki publiczne, ośrodki i domy kultury, kluby sportowe), zapewniające specjalistyczną pomoc uczniom znajdującym się w trudnej sytuacji społecznej (ośrodki pomocy społecznej, centra pomocy rodzinie, interwencyjne grupy wsparcia, świetlice środowiskowe), poradnie psychologiczno-pedagogiczne, zakłady opieki zdrowotnej, policja, kuratorzy sadowi, domy dziecka, bursy itp..
Ważne też, aby działania szkoły zmieniały się stosownie do pojawiających się potrzeb uczniów/wychowanków, nie miały charakteru schematycznego i nie ograniczały się jedynie do utartych sposobów i form współpracy.
Takie zindywidualizowane podejście do ucznia ma największą wartość dydaktyczną. Niepowodzenia szkolne w znacznej mierze spowodowane są bądź to brakiem wiedzy na temat indywidualnych predyspozycji uczniów, bądź też po prostu nieliczeniem się z osobistymi właściwościami uczących się, z ich specyficznymi potrzebami. Niepowodzenia szkolne znacznej grupy uczniów mogą wynikać także z faktu, iż szkoła postrzega indywidualizację nauczania jedynie przez pryzmat pracy z uczniem zdolnym bądź mającym trudności. Niestosowanie się do zasady indywidualizacji procesu edukacyjnego, nieuwzględnianie kierunkowych zainteresowań i zdolności, niedostrzeganie zróżnicowanego tempa uczenia się wywiera szczególnie niekorzystny wpływ na postępy w nauce uczniów o indywidualnym, często nieharmonijnym tempie rozwoju, wpływa negatywnie na uczniów zdolnych, sprawia, że osiągnięcia uczniów o średnim potencjale zaczynają zbliżać się do grupy wyników niskich. Efektem braku indywidualizacji jest to, że grupy uczniów, nieotrzymujące propozycji edukacyjnych odpowiednich do ich potrzeb, zainteresowań i możliwości, tracą motywację i nie odnoszą sukcesów edukacyjnych.
Indywidualizacja procesu edukacji powinna dotyczyć każdego ucznia, chociaż nie każdego w takim samym wymiarze i charakterze. Wskaźniki indywidualizacji mogą być różne, tak jak różne są diagnozowane potrzeby. Wymienić można chociażby:

  • różnicowanie realizowanych treści kształcenia,
  • stosowanie indywidualnego tempa uczenia się,
  • dostosowywanie metod, środków i form kształcenia do preferencji uczniów,
  • zachowanie indywidualnego podejścia do ucznia w warunkach pracy zespołowej,
  • różnicowanie wymagań i kryteriów oceniania,
  • monitorowanie stopnia opanowania celów przez każdego ucznia i udzielanie mu informacji zwrotnej.

Rozpoznanym potrzebom i zainteresowaniom uczniów powinna być podporządkowana, w miarę możliwości, oferta zajęć pozalekcyjnych. Zajęcia te powinny być więc różnorodne i dostępne dla uczniów. Tak więc dobrze jest, jeśli:

  • planowanie zajęć uwzględnia zróżnicowane możliwości uczniów (zajęcia wyrównawcze i koła zainteresowań,
  • organizacja zajęć pozwala wszystkim uczniom na uczestnictwo w nich, zgodnie z dokonanym przez siebie wyborem (w szczególności w przypadku zajęć odbywających się równolegle lub w szkołach z wysokim odsetkiem uczniów dojeżdżających/dowożonych,
  • nauczyciele stosują atrakcyjne, inne niż podczas zajęć obowiązkowych, formy i metody pracy (zajęcia pozalekcyjne nie są tylko kontynuacją zajęć obowiązkowych),
  • tematyka i oferta zajęć pozalekcyjnych wybiega poza przedmiotowy schemat nauczania (czy są to jedynie zajęcia wyrównawcze bądź poszerzające wiedzę z określonych przedmiotów),
  • szkoła/placówka oferuje uczącym się zajęcia pozalekcyjne pozwalające na rozwój indywidualnych pasji i zainteresowań (taniec, szachy, grafika komputerowa itp.),
  • szkoła podejmuje działania w celu zachęcenia do udziału w zajęciach uczniów ze środowisk zagrożonych,
  • szkoła podejmuje współpracę z podmiotami zewnętrznymi (kluby sportowe, biblioteki, domy kultury) w celu uatrakcyjnienia oferty zajęć pozalekcyjnych,
  • zajęcia pozalekcyjne pozwalają uczącym się poszerzać wiedzę, zdobywać nowe umiejętności, rozwijać pasje, przezwyciężać trudności poza klasą szkolną,
  • uczniowie powszechnie uczestniczą w zajęciach pozalekcyjnych organizowanych przez szkołę.
Co mieści się w wymaganiu?
  1. Rozpoznanie potrzeb każdego z uczniów z osobna i ustalenie, w dialogu z nim i/lub jego opiekunami, celów rozwojowych w krótszej i dłuższej perspektywie.
  2. Uwzględnienie w pracy nauczyciela i wychowawcy zróżnicowanych potrzeb rozwojowych uczniów, w tym także ustalanie aktualnej hierarchii tych potrzeb u wychowanka (np. okresowego priorytetu potrzeb emocjonalnych).
  3. Różnicowanie celów zajęć, metod uczenia się / nauczania, zadań itp. w taki sposób, aby każdy z uczniów mógł dokonywać postępów na miarę swoich możliwości.
  4. Tworzenie warunków do rozwoju talentów, budzenia zainteresowań i kultywowania pasji.
  5. Tworzenie warunków do wyrównywania braków i zaległości; pomoc w specyficznych trudnościach w nauce.
  6. Prowadzenie zajęć rewalidacyjnych.
  7. Troska o ucznia i pośrednio o jego rodzinę w sytuacji, gdy środowisko domowe dziecka nie zapewnia mu dostatecznego wsparcia emocjonalnego i intelektualnego.
Jakie wyzwania stawia przed szkołą wymaganie?

Współczesna szkoła w Polsce rozwija wiele form zajęć o charakterze wyrównawczym, jak się wydaje nie zawsze skutecznych, niemniej istnieją tu już różnorodne i wypróbowane formy. Także na pracę z uczniem zdolnym kładzie się w ostatnim czasie spory nacisk. Doświadczenia zebrane w związku z tym powinny okazać się zapewne przydatne w pracy nad rozwijaniem uzdolnień z każdym dzieckiem, nie tylko szczególnie utalentowanym. Tu dochodzimy do problemów, w których rozwiązywaniu nauczyciele i wychowawcy nie mają tymczasem większej praktyki.

Trzy poniżej opisane wyzwania dotyczą kolejno: postaw i przekonań nauczycieli, sposobu prowadzenia lekcji oraz programu wychowawczego szkoły.

W pierwszym wyzwaniu idzie o rozmaite programy ukryte realizowane wobec poszczególnych uczniów, oddziałów klasowych czy grup uczniowskich. Polegają one na przyjmowanych na poły tylko świadomie przekonaniach o nieprzekraczalnych barierach rozwojowych u tych czy innych uczniów. Przykładami może być zjawisko "skamienienia oczekiwań" wobec wychowanka lub stereotypy dotyczące płci.
W pierwszym wypadku nauczyciel nie dostrzega dokonywanych postępów albo przypisuje im niezależne od wysiłków ucznia przyczyny, ponieważ z góry założył co może, a czego nie może osiągnąć dane dziecko. Zwrócić przy tym należy uwagę, że takie myślenie może wyrazić się zarówno w niechętnym traktowaniu dziecka jako "beztalencia", jak i w życzliwym obniżaniu wymagań wynikającym ze źle pojętej troski o dobre samopoczucie ucznia.

W drugim wypadku przypisuje się płci pewne specyficzne umiejętności i wówczas te właśnie, kosztem innych, się wspiera - kultywuje się np. stereotyp większych zdolności matematycznych u chłopców, a większej wrażliwości na sztuki piękne u dziewcząt.
W obu wypadkach, a mają one jedynie charakter egzemplifikacji, mamy do czynienia z rodzajem samospełniającego się proroctwa - uczeń, któremu przypisano w zespole nauczycieli pewne cechy i odpowiednio z tego powodu traktowany, staje się rzeczywiście tym, kogo sobie wyobraziliśmy. Wyzwaniem jest tu zatem wrażliwość na programy ukryte, badanie ich i systematyczne odrzucenie ich jako uprzedzeń.
Drugim ważkim wyzwaniem, tyleż dawno formułowanym, co wciąż aktualnym, jest odejście od planowania lekcji w perspektywie klasy i przejście do planowania jej w perspektywie poszczególnych uczniów. Ani ograniczenia czasowe, ani wymagania zawarte w podstawie programowej nie mogą być usprawiedliwieniem dla braku indywidualizacji. Przeciwnie, właśnie rzetelna realizacja podstawy programowej z uwzględnieniem wymagań ogólnych i sposobów realizacji oraz imperatyw efektywnego wykorzystania pobytu w szkole przez każdego ucznia, powinien popychać nas do takiego zorganizowania procesu kształcenia podczas lekcji, aby dzieci uczyły się wspólnie, a zarazem każde z nich realizowało z sukcesem indywidualny cel.

Trzecim wyzwaniem wydaje się dostosowana do wieku ucznia refleksja emancypacyjna. Należy ją rozumieć jako dążenie do poznania ograniczeń, którym się podlega (ich źródeł i mechanizmów). Kolejnym krokiem jest ich realistyczna i zgodna z wyznawanymi wartościami ocena, a potem zaplanowane zmiany (jeśli podmiot uzna ją za konieczną) i podjęcie wysiłku jej dokonania. Tworzenie sytuacji wychowawczych, które pozwoliłyby uczniom doświadczać siebie jako twórców własnego projektu życiowego, jawi się jako ostatnie z trzech wielkich wyzwań, jakie przed szkołą stawia omawiane wymaganie.

strona główna | powrót
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie ciasteczek (cookies). Dowiedz się więcej Rozumiem
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego III Priorytet Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Działanie 3.1