W dniach 23-24.IX.2010 odbędzie się 5 regionalnych konferencji prowadzonych przez członków zespołu projektowego:
- we Wrocławiu dla województw: dolnośląskiego, lubuskiego, wielkopolskiego, opolskiego
- w Bydgoszczy konferencja dla województw: kujawsko-pomorskiego, pomorskiego, zachodniopomorskiego
- w Krakowie konferencja dla województw: małopolskiego, świętokrzyskiego, podkarpackiego, śląskiego
- w Warszawie konferencja dla województw: mazowieckiego, lubelskiego, łódzkiego
- w Olsztynie konferencja dla województw: warmińsko-mazurskiego, podlaskiego.

W programie konferencji przewidziane są spotkania z przedstawicielami organów prowadzących, dyrektorów szkół i ośrodków doskonalenia nauczycieli oraz wizytatorów.Poruszane będą zagadnienia związane ze znaczeniem ewaluacji zewnętrznej dla sprawowania lokalnej polityki oświatowej, rolą dyrektora w nadzorze pedagogicznym ,sposobami wspomagania szkół w realizacji wymagań . Wizytatorzy ds. ewaluacji będą doskonalić umiejętności związane z pisaniem raportów.

Szczegóły na www.forum.npseo.pl

Trwa rozsyłanie pierwszego z trzech tomów publikacji pod tytułem: Ewaluacja w nadzorze pedagogicznym: konteksty”. Publikacja ta w zamierzeniu grupy autorów ma pomóc w zrozumieniu i prowadzeniu ewaluacji zewnętrznej i wewnętrznej. Wkrótce będzie również dostępna w wersji elektronicznej na stronie programu.

Ewaluacja – grzech czy zbawienie?

W ciągu ostatnich lat temat ewaluacji w Polsce stał się dosyć powszechny, a ewaluacja przestała stanowić swoiste „novum”. Wdrożenie ewaluacji do codzienności szkolnej nie jest domeną teraźniejszości - w roku 2004 próbowano wprowadzić ewaluacyjne zasady sprawowania nadzoru zwane wówczas mierzeniem jakości pracy szkoły. Opierały się na określonych wspólnych standardach, na zewnętrznym oraz wewnętrznym mierzeniu jakości pracy szkół i placówek edukacyjnych. Przeszkodą nie do pokonania okazały się: brak jednoznacznych, wspólnych dla wszystkich w kraju „narzędzi badawczych”, wskaźników osiągania standardów, ocen i wniosków.

Mówiąc o ewaluacji dobrze jest sprecyzować, co pod tym pojęciem należy rozumieć. Wciąż istnieją rozbieżności w rozumieniu tego terminu zarówno w języku potocznym (często utożsamiana z ocenianiem, szacowaniem), jak i języku nauk społecznych czy samej teorii ewaluacji. My skłaniamy się do stwierdzenia prezentowanego przez prof. H. Mizerka, że funkcją ewaluacji jest dostarczanie (zainteresowanym podmiotom) danych ułatwiających podejmowanie decyzji, które będą miały bezpośredni wpływ na procesy i działania przebiegające w szkołach lub placówkach oświatowych.

Podjęcie trudu realizacji programu wzmacniania efektywności nadzoru pedagogicznego rozumiemy jako kolejną próbę (mamy nadzieję, że szczęśliwą!), zmagania się Państwa z potrzebą zmiany i modernizacji oraz zwiększenia skuteczności sprawowanego nadzoru, mając w pamięci próby nieudane. Mocnymi stronami jawią się nam: sposób przygotowywania wizytatorów ds. ewaluacji, to znaczy ogólnopolskie szkolenia wizytatorów do spraw ewaluacji w Krakowie (reprezentantów wszystkich województwa), zaangażowanie naukowców z renomowanych uczelni wyższych (UJ, UW, U W-M) oraz zaproszenie do współpracy osób mających doświadczenie w praktycznym przeprowadzaniu ewaluacji. Zauważamy w tym pomyśle wielką siłę – połączenie doświadczenia osób pracujących w nadzorze pedagogicznym, naukowców jak i praktyków ewaluacji. Naszym zdaniem taki sposób budowania nowego sposobu sprawowania nadzoru, sprawi lepsze rozumienie jego działania oraz realizowany będzie w jednakowy sposób, w całym kraju. Upatrujemy wielką nadzieję w zmianie sposobu sprawowania nadzoru pedagogicznego funkcjonującego dotychczas, niedoskonałego w swej formie oraz skostniałego i niezdolnego do zmiany systemu opartego na „rejonie wizytacyjnym”, „swoich szkołach” i „swoich dyrektorach”, w którym wizytator jawił się jako wszystkowiedzący superdyrektor i jedyny doradca, wskazujący słuszne i najlepsze rozwiązania. Zauważamy wielką siłę ewaluacji jako badania, prowadzonego przez zespół ewaluatorów (szansa na obiektywizm przy ocenie i analizie uzyskiwanych informacji).

Istotą ewaluacji naszym zadaniem powinno być wskazanie stopnia spełniania przez szkołę lub placówkę wymagań określonych przez państwo, przekazanie wniosków i wyników z przeprowadzonych badań nie wskazując kierunków czy sposobów i form dalszego jej funkcjonowania – zadanie to całkowicie spoczywa na dyrektorze oraz radzie pedagogicznej szkoły czy placówki oświatowej. Szczególnie ważne jest w tym momencie zwrócenie uwagi na potrzebę zmiany dotychczasowych przyzwyczajeń dyrektorów szkół i placówek – od postrzegania ewaluacji jako formy kontroli i oceny „za karę” – do własnej inicjatywy, by taką ewaluacje przeprowadzić, by zaprosić osoby z zewnątrz do obiektywnej oceny i obserwacji szkoły, do poznania mocnych stron oraz wskazania „pól nadziei”, czyli obszarów wymagającego dalszej, wzmożonej pracy. Wielką pomocą może okazać się jawność zarówno narzędzi jak i raportów z przeprowadzonych ewaluacji.

Pozwoli to naszym zdaniem, na lepsze organizowanie i planowanie pracy szkoły oraz czerpanie pomysłów z przykładów dobrej praktyki, zawartych w opublikowanych raportach.

Ale... istnieje druga strona medalu. Taki sposób sprawowania nadzoru stwarzać może zagrożenia: jawność narzędzi oraz procedur, będąca wielką zaletą, może również prowadzić do organizowania pracy szkoły wyłącznie pod kątem ewaluacji, przygotowywania gotowych odpowiedzi na stawiane pytania, prowadzenia działań pozornych czy manipulowania informacją. Sytuacje takie mogą zniekształcać wizję szkoły, gdyż dotarcie do sedna przez osoby prowadzące ewaluację może być bardzo trudne lub wręcz niemożliwe. Sądzimy jednak, że kolejne lata funkcjonowania takiego nowego sposobu sprawowania nadzoru, wciąż doskonalone narzędzia i procedury ewaluacyjne spowodują pozytywne zmiany w mentalności społecznej oraz spowodują lepsze rozumienie i odbiór ewaluacji.

Zagrożeniem dla systemu sprawowania nadzoru może być charakterystyczna dla Polski zmienność sytuacji politycznej. Wciąż istnieją obawy ( a może u niektórych osób nadzieje?!), że układ sił politycznych ulegnie zmianie i diametralnie zmienić się może sposób sprawowania nadzoru (zmienić lub powrócić). Biorąc pod uwagę naszą historię najnowszą, z przykrością należy stwierdzić, że jest to możliwe – tak już wcześniej bywało!

Uspokaja nas trochę fakt, że w większości krajów europejskich sprawowanie nadzoru pedagogicznego opiera się właśnie na technikach ewaluacyjnych, które same również podlegają ewolucji (a może i ewaluacji?), próbując dopasować się do specyfiki danego kraju.

Może przyszedł czas, aby nikogo nie „doganiać” w Europie czy na świecie – może czas na wypracowanie własnego sposobu, godnego naśladowania przez innych.

„... szczęśliwej drogi już czas...”

JP & DT

Przyszło nam uczestniczyć w kształtowaniu rzeczywistości polskiej szkoły przełomu wieków, w trudnym czasie, kiedy stary porządek już upadł, a nowy się jeszcze nie ukształtował. Jakby na pożegnanie niespokojnego stulecia zachodzące zmiany dotykają każdej sfery: objęły swym zasięgiem ustrój terytorialny, modernizację ustroju szkolnego, system i treści nauczania, wielokrotnie nadzór pedagogiczny. Zakłada się, że absolwentem powracającej do personalizmu w swoim systemie wychowania, zreformowanej szkoły, ma być człowiek twórczy, otwarty, świadomy i pewnie poruszający się w świecie wartości, dokonujący trafnych wyborów. Szkoła, która istnieje, żeby uczyć się i pomóc uczyć się innym, oczekuje wsparcia, i od jakości tego wsparcia chce uzależniać miarę swojego sukcesu, utożsamianego z sukcesem swoich uczniów. Służyć temu winien nowy sposób wykonywania nadzoru pedagogicznego. /Sposób, bo zakres nadzoru wyznaczony 33 artykułem ustawy o systemie oświaty nie zmienił się od 1991 roku./

Wszystko, co nowe, nieznane, wywołuje niepokój. Tak jest i tym razem, bo każda zmiana pociąga ryzyko, że nie wszystko zrobimy dobrze, mimo, że włożymy w jej wdrożenie mnóstwo pracy.

Dlaczego ta zmiana ma szansę być zmianą na lepsze, a nie tylko zmianą na nowe?

1. Po pierwsze dlatego, że jest długo przygotowywana. Nie pamiętam /a pamiętam sporo/ zmiany przygotowywanej z taką starannością. Trzeba mieć świadomość kilkuletniego procesu, który zamyka się datą 7 października 2009 roku, a tak naprawdę, to przecież cały bieżący rok szkolny jest swojego rodzaju pilotażem tej zmiany. I trzeba też mieć, co pewnie ważniejsze, świadomość potencjału intelektualnego zaangażowanego w ten proces: od autorytetów w wielu dziedzinach poczynając, poprzez wykorzystywanie doświadczeń praktyków, na sprawnej obsłudze technicznej kolejnych etapów procesu kończąc.
2. Po drugie dlatego, że inwestuje się w człowieka w sposób gwarantujący jego profesjonalne przygotowanie. Myślę tu o dotychczasowych szkoleniach, ale także o obowiązku ukończenia przez wizytatorów ds. ewaluacji przynajmniej raz na dwa lata doskonalenia organizowanego na zlecenie ministra do spraw oświaty i wychowania. Praktyka szkoleń dla ekspertów i egzaminatorów potwierdza słuszność takich decyzji.
3. Po trzecie dlatego, że rozgraniczenie trzech zadań nadzorczych /ewaluacja, kontrola, wspomaganie/ organów sprawujących ten nadzór, zwiększa szansę na osiągnięcie celu, jakim jest poprawa jakości pracy szkół.
4. Po czwarte dlatego, że ponownie o jakości swojej pracy mają rozmawiać całe zespoły szkolne. Nigdy przecież nie osiąga się wysokiej jakości pracy bez zaangażowania wewnątrz organizacji wszystkich uczestników procesu. W tym wypadku uspołecznienie nadzoru idzie dalej - o szansach rozwoju szkoły rozmawiać będą jej partnerzy, szeroko rozumiane środowisko zewnętrzne.
5. Po piąte dlatego, że dostarczenie informacji i narzędzi do sprawdzania poziomu wypełniania przez szkoły i placówki wymagań określonych w rozporządzeniu powinno ułatwiać podejmowanie działań projakościowych.
6. Po szóste dlatego, że ujednolicone w całym kraju arkusze kontroli, będąc znanymi wcześniej, powinny spełnić ważną rolę edukacyjną. Trudno sobie bowiem wyobrazić dyrektora, który po opublikowaniu arkusza nie porówna stanu faktycznego z oczekiwanym i nie wprowadzi, w razie potrzeby, korekty zanim kontrola do niego dotrze.
7. Po siódme dlatego, że system ewaluacji oświaty / myślę o platformie/ ogranicza margines subiektywizmu ewaluatora. Każdy kolejny krok zmierzający do ostatecznych podsumowań ewaluacji szkoły/placówki, znajduje oparcie w twardych danych źródłowych.
8. Pewnie można znaleźć jeszcze po ósme, dziewiąte, dziesiąte...

Jednak we wszystkim, co daje szansę, istnieje też zagrożenie.

Pierwsze to takie, że częste zmiany w nadzorze powodują przeświadczenie o nieopłacalności podejmowania kolejnych wysiłków. Myślenie o tym, że „ cel ma sens wówczas, gdy pomaga ci rosnąć, a wzrastasz przez zdobywanie go, a nie samo osiągnięcie” /Antoine de Saint – Exupery/ jest jeszcze ciągle nam obce, chociaż kolejne doświadczenia sprawiają, że każdego dnia stajemy się mądrzejsi niż byliśmy wczoraj.

Drugie – to my sami: każdego szczebla decydenci, wizytatorzy kontrolerzy, ewaluatorzy czy wizytatorzy wspomagający, dyrektorzy czy nauczyciele, każdy, kto pracuje na rzecz instytucji, która istnieje by pomagać uczniom. Bez nas rozporządzenie pozostaje kilkoma zapisanymi kartkami papieru. Wszyscy mamy obowiązek wypełnić swoje role najlepiej jak potrafimy, aby na tej zmianie skorzystał właśnie uczeń. Szkoła naprawdę jest dla uczniów, więcej nawet, to miejsce spotykania się z dobrem, które w nich tkwi /Dawid/.

Wiele niepokoju budzi fakt włączenia ewaluacji do form nadzoru pedagogicznego. Zgłaszane przez Autorytety wątpliwości i uwagi jakości nadzoru zapewne nie zaszkodzą . Jednak, moim zdaniem, zbyt często nie pamiętamy o tym, że całe rozporządzenie z jego wartościową treścią, nawet ta wychowana na zachodnich salonach ”Pani Ewaluacja” nie jest celem, ale narzędziem do poprawy jakości pracy szkół. Więc warto myśleć o tym, kto będzie tego narzędzia używał, bo ono samo pełni tu rolę drugorzędną. I chociaż wyższej jakości narzędzia powinny ułatwiać osiąganie celu, całkowicie jednak człowieka nie zastąpią. Wizytator przeprowadzający ewaluację, musi mieć świadomość, że to od jego sposobu działania, profesjonalizmu, zależy czy informacja o poziomie spełniania przez szkołę wymagań stanie się przyczynkiem do jej jakościowego rozwoju. Lepiej, żeby starał się być najlepszym w tym, co robi.

Anna Gocłowska

Pierwsze nasze spotkanie po przeprowadzonych ewaluacjach zdominowane były wymienianymi na gorąco (często już w podróży) spostrzeżeniami, uwagami, odczuciami. Słychać było w tych opiniach wyraźne emocje. Oczywiście dominował temat narzędzi - działały lub nie, ułatwiały pracę lub wręcz przeciwnie dodawały stresu.

Uczestnicy podkreślali pozytywne strony wynikające z wcześniejszej współpracy, znajomości procedur, „przerobienie” w formie warsztatowej trudnych elementów ewaluacji. Zarówno dyrektorzy jak i wizytatorzy podkreślali zrozumienie, empatię, otwartość na wspólne działanie. Mieliśmy świadomość odpowiedzialności za realizację podjętego zadania.

Zwróciliśmy uwagę na czasem trudną od strony organizacji realizację zbyt sztywnego harmonogramu ewaluacji.

Obawę budziło podejście do procesu poprzez pryzmat doświadczeń wizytatorów, jako osób związanych ze starymi nawykami, oraz w przypadku niektórych z nich małej otwartości na odejście od tego, co znane i sprawdzone, a więc bezpieczne.

Maria Rafalska , Beata Florek

Ewaluacja zewnętrzna szansą rozwoju szkoły/placówki

Ewaluacja to pojęcie znane od dawna w edukacji. Na co dzień spotykamy się z ewaluacją lekcji, szkolenia, programu itp. Ewaluacja jest związana z działaniem, procesem (procesami). W istocie rzeczy dotyczy jakości procesu bądź procesów i polega na zbieraniu informacji w celu dokonania wartościowania tego procesu. Od kogo pochodzą te informacje? W przypadku ewaluacji lekcji informacji dostarczają sami uczniowie. Ich uwagi (przekazane zwykle w formie ankietowej) są bardzo cenne dla nauczyciela (powinny być) i są jednocześnie bardzo ważne z punktu widzenia przebiegu lekcji, przydatności przekazywanych treści, sposobu ich przekazywania, a także oczekiwań ze strony uczniów itd. Od nauczyciela zależy, to czy i w jakim stopniu wykorzysta te informacje, aby doskonalić swój warsztat pracy oraz umiejętności związane z przekazywaniem wiedzy i kształtowaniem umiejętności. Może ich w ogóle nie wykorzystać. Ale przecież nie o to chodzi.

Nowy nadzór pedagogiczny wprowadza m.in. ewaluację zewnętrzną i ewaluację wewnętrzną. Można postawić szereg pytań np. czym jest ewaluacja zewnętrzna? czego dotyczy? jaki jest jej zakres?

Ewaluacji zewnętrznej można poddać całą szkołę/placówkę, a dokładniej wszystkie obszary określone rozporządzeniem lub tylko ich część. Z uwagi na wielość procesów zachodzących w szkole ewaluacja zewnętrzna jest badaniem, polegającym na zbieraniu informacji pochodzących od: uczniów, nauczycieli, rodziców, środowiska w którym szkoła funkcjonuje, organu prowadzącego, instytucji współpracujących ze szkołą. Różne są zatem sposoby, co za tym idzie narzędzia do zbierania tych informacji: np.: obserwacja lekcji, badania ankietowe, informacje o szkole w gablotach, ekspozycje prac uczniów, także dokumentacja szkolna itd. Badanie przeprowadzone przez zespół badawczy wizytatorów ds. ewaluacji koncentruje się zatem na zebraniu informacji na temat pracy szkoły/ placówki. Zadaniem zespołu ewaluacyjnego jest dokonanie wartościowania zebranych informacji, opracowanie wyników oraz sformułowanie wniosków mających na celu wskazywanie kierunków rozwoju szkoły oraz obszarów, które muszą być rozwijane lub doskonalone. Tak jak w przypadku ewaluacji lekcji od samego nauczyciela zależy, czy i w jakim zakresie wykorzysta informacje dotyczące lekcji, tak w przypadku ewaluacji zewnętrznej od szkoły/placówki zależy to czy i jakim zakresie wnioski wynikające z jej przeprowadzenia zostaną wykorzystane do dalszego rozwoju szkoły/placówki.

Niezwykle ważnym elementem nowego nadzoru jest przygotowanie merytoryczne wizytatorów ds. ewaluacji w ramach badań pilotażowych realizowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wspólnie z Uniwersytetem Jagiellońskim. Kolejna bardzo istotna rzecz z punktu widzenia polityki edukacyjnej Państwa jest jednolitość narzędzi badawczych stosowanych w ewaluacji zewnętrznej oraz wykorzystanie technologii informacyjnej do przeprowadzenia badań.

Wydaje się iż wiele obaw i lęków dotyczących ewaluacji zewnętrznej bierze się m.in. z braku rzetelnej informacji na temat jej istoty i opierania swoich opinii na dotychczasowych doświadczeniach, nie zawsze pozytywnych, często też obiegowych. Doświadczenia wynikające z badań pilotażowych prowadzonych w ramach ewaluacji zewnętrznej nie potwierdzają tych obaw. Pełne wdrożenie nowego rozporządzenia o nadzorze pedagogicznym wymaga m.in. zrozumienia istoty ewaluacji zewnętrznej, a co za tym idzie zmiany dotychczasowego sposobu myślenia i budowania nadzoru pedagogicznego, wykorzystania doświadczeń wynikających z badań pilotażowych, przeprowadzonych w ramach badań pilotażowych, jak również systematycznego doskonalenia tego procesu. Aby sprostać temu wyzwaniu należy kontynuować dotychczasowy projekt, w tym szkolić dyrektorów, rady pedagogiczne, rodziców, przedstawicieli organów prowadzących oraz przekazywać do publicznej wiadomości informacje na temat wprowadzanych zmian.

Niewątpliwie jest to proces, który wymaga czasu jednakże profesjonalne oddziaływanie nadzoru pedagogicznego na funkcjonowanie danej szkoły/placówki oraz na zachodzące w niej procesy edukacyjne będzie decydować o jej rozwoju. Ewaluacja zewnętrzna jest zaś zasadniczym elementem tego oddziaływania.

Jan Niedzielski